Quasi veterani mundi senecta urgente fidei caligabat visus, morum nutabat gressus, marcebat virilium operum fortitudo: quin immo faeces temporum, faeces comitabantur etiam vitiorum; cum amator hominum Deus, ex suae pietatis arcano sacrorum Ordinum suscitans novitatem, providit per eos et fidei fulcimentum, et reformandis moribus disciplinam. Dixerim certe modernos patres cum veris sequacibus ruminaria orbis, viae ductores, vitae magistros: in quibus meridianus fulgor mundo ad vesperam consurrexit, ut lumen videat, qui in tenebris ambulabat (cfr. Is 9,2). Nec decuit infirmiori sexui adiutorium sibi deesse, quem libidinis gurgite interceptum, non minor ad peccandum trahebat voluntas, et maior satis fragilitas impellebat. Suscitavit propterea pius Deus virginem venerabilem Claram, atque in ea clarissimam feminis lucernam accendit; quem et tu, Papa beatissime, super candelabrum ponens, ut luceat omnibus, qui in domo sunt (Mat 5,15), virtute cogente signorum, Sanctorum cathalogo ascripsisti. Horum Ordinum te patrem colimus, te nutritium scimus, te protectorem amplectimur, te dominum veneramur: quem sic permaximae navis regimen universale solicitat, ut parvae quoque naviculae curam singularem et solicitam non excludat. Sane placuit dominationi vestrae, meae parvitati iniungere, ut, recensitis actibus sanctae Clarae, legendam eius formarem: opus certe, quod mea in litteris ruditas formidabat, nisi pontificalis auctoritas verbum coram posito, iterum atque iterum repetisset. Igitur me colligens ad mandatum, nec tutum ratus per ea procedere quae defectiva legebam, ad socios beati Francisci, atque ad ipsum collegium virginum Christi perrexi, frequenter illud corde revolvens, non licuisse antiquitus historiam texere, nisi his, qui vidissent, aut a videntibus accepissent. His, inquam, veritate praevia, cum timore Domini (cfr. Tob 6,22; 9,12) me plenius instruentibus, aliqua colligens, et plura dimittens, plano stylo transcurri; ut quia magnalia Virginis, virgines legere delectabit, rudis intelligentia non inveniat, ubi pro verborum ambitu tenebrescat. Sequantur ergo viri viros Verbi incarnati novos discipulos: imitentur feminae Claram, Dei matris vestigium, novam capitaneam mulierum. Vobis autem, sanctissime Pater, sicut in his corrigendi, subtrahendi et addendi plena manet auctoritas; ita mea per omnia subiacet, concordat, flagitatque voluntas. Valere vos faciat Dominus Iesus Christus nunc et in aevum. Amen.

1 Admirabilis femina, Clara vocabulo et virtute, de civitate Asisii, claro satis genere traxit originem: beato Francisco primum concivis in terris, conregnans postmodum in excelsis. Pater eius miles et tota utroque parente progenies militaris; domus abundans, et copiosae, iuxta morem patriae, facultates. Mater eius nomine Ortulana, fructiferam in orto Ecclesiae plantulam paritura, fructibus bonis et ipsa non mediocriter abundabat. Nam quamvis maritali iugo subdita, quamvis curis familiaribus alligata, vacabat tamen proposse divinis obsequiis, insistebat operibus pietatis. Ultra mare siquidem cum peregrinantibus devota transivit, et loca illa perlustrans, quae Deus homo sacris vestigiis consecrarat, tandem cum gaudio remeavit. Iterum ad S. Michaelem Archangelum causa orationis accessit, et Apostolorum limina devotius visitavit.

2 Quid plura? Ex fructu arbor cognoscitur (cfr. Mat 12,33; Luc 6,44), et fructus ex arbore commendatur. Praecessit in radice divini copia muneris, ut in ramusculo sequeretur abundantia sanctitatis. Praegnans denique mulier, et partui iam vicina, cum ante crucem in ecclesia Crucifixum attente oraret ut eam de partus periculo salubriter expediret, vocem audivit dicentem sibi (cfr. Act 9,4): Ne paveas mulier, quia quoddam lumen salva parturies, quod ipsum lumen clarius illustrabit. Quo edocta oraculo, natam infantulam sacro baptismate renascentem, Claram vocari iussit, sperans promissi luminis claritatem pro divinae beneplacito voluntatis aliqualiter fore complendam.

3 Edita mox in lucem parvula Clara, tempestivo satis in umbra saeculi coepit clarescere lumine, atque intra teneros annos morum splendescere probitate. Docili corde primum ex matris ore fidei rudimenta suscepit, et spiritu interius conflante pariter et formante, vas revera purissimum, vas esse innotuit gratiarum. Extendebat libenter ad pauperes manum suam (cfr. Prov 31,20) et de abundantia domus suae supplebat inopias (cfr. 2Cor 8,14) plurimorum. Et ut suum sacrificium gratius esset Deo, proprio corpuscolo delicata subtrahebat cibaria, clamque per internuncios mittens, reficiebat viscera pupillorum. Sic ab infantia secum miseratione crescente (cfr. Iob 31,18), mentem compassivam gerebat, miserorum miserias miserantem.

4 Sanctae orationis studium habebat amicum: ubi saepius odore bono respersa, paulatim vitam caelibem actitabat. Cum signacula non habebat quorum evolutione diceret Pater noster, congerie lapillorum suas oratiunculas Domino numerabat. Ubi ergo sancti amoris stimulos primitivos sentire coepit, mundani floris picturam instabilem iudicat contemnendam, Spiritus unctione perdocta, vilibus rebus pretium imponere vilitatis. Sub vestibus namque pretiosis ac mollibus, ciliciolum gerebat absconditum, mundo exterius florens, Christum interius induens (cfr. Rom 13,14). Denique suis eam nobiliter maritare volentibus, nullatenus acquievit; sed dissimulato in posterum mortali coniugio, virginitatem suam Domino committebat. Talia fuerunt in domo paterna suae delibamenta virtutis, tales primitiae spiritus, talia praeludia sanctitatis. Tantis itaque redundantem unguentis, velut cellam aromatum, licet clausam, ipsam sua fragrantia manifestat. Ore siquidem vicinorum laudari nescia coepit, et secretos actus veridica fama prodente, rumor bonitatis eius vulgabatur in populo.

5 Audiens vero tunc celebre nomen Francisci, qui velut novus homo, obliteratam in mundo perfectionis viam novis virtutibus renovabat, mox eum audire desiderat et videre, suadente hoc ipsum patre Spirituum, cuius iam uterque, licet differenter, acceperat primitiva. Nec minus ille tam gratiosae puellae celebri fama perflatus, videre hanc et alloqui cupit, si quo modo, qui totus inhiabat ad praedam, regnumque mundi depopulaturus advenerat, nobilem istam praedam saeculo nequam possit arripere (cfr. Gal 1,4), suoque Domino vendicare. Visitat ille istam, et saepius ista illum, visitationum suarum tempora moderantes, quibus divinum illud studium nec percipi ab homine possit, nec rumore pubblico detrectari. Nam unica tantum familiari socia comitante, paternos lares puella egrediens, clandestinos ad virum Dei frequentabat accessus, cuius sibi verba flammantia, cuiusque ultra hominem opera videbantur. Hortatur eam pater Franciscus ad mundi contemptum: spem saeculi aridam et speciem deceptivam vivo sermone demonstrans: instillat auribus eius dulcia connubia Christi, suadens virginalis pudicitiae margaritam beato illi sponso, quem amor humanavit, fore servandam.

6 Quid immorer multis? Instante patre sanctissimo, et more fidelissimi paranymphi sollerter agente, non trahit in longum virgo consensum. Aperitur ei protinus aeternorum intuitus gaudiorum, quorum conspectu mundus ipse vilesceret, quorum desiderio a semetipsa liquesceret, quorum amore ad supernas nuptias anhelaret. Coelesti namque igne succensa, terrenae gloriam vanitatis sic ex alto contempsit, ut nihil iam de mundi applausu eius affectibus inhaereret. Carnis quoque illecebras perhorrescens, iam torum in delicto se nescituram (cfr. Sap 3,13) proponit, soli Deo de corpore suo templum facere cupiens et magni regis connubia virtute promereri contendens. Et tunc Francisci consilio se totam committit, ipsum post Deum statuens suae directionis aurigam. Pendet exinde anima eius ad sacra illius monita et de bono Jesu calido excipit pectore, quidquid promit ille sermone. Moleste iam fert saecularis ornatus decorem et quasi stercus arbitrabatur omnia quae foris applaudunt, ut Christum lucrifacere (cfr. Phip 3,8) possit.

7 Protinus ne speculum illibatae mentis mundanus pulvis ulterius inquinet, aut contagio saecularis vitae azymam fermentet aetatem, properat Claram educere pius pater de saeculo tenebroso. Instabat Palmarum dies solemnis, cum ad virum Dei puella fervido corde se confert, sciscitans de sua conversione, quid et qualiter sit agendum. Iubet pater Franciscus, ut in die festo compta et ornata procedat ad palmam cum frequentia populorum, ac nocte sequenti exiens extra castra (cfr. Heb 13,13), mundanum gaudium in luctum convertat (cfr. Iac 4,9) dominicae passionis. Die itaque dominico veniente, in turba dominarum splendore festivo puella perradians, cum reliquis intrat ecclesiam. Ubi illo digno praesagio contigit, ut caeteris ad ramos currentibus, dum Clara prae verecundia suo in loco manet immota, pontifex per gradus descendens, usque ad eam accederet, et palmam suis in manibus poneret. Nocte sequenti ad Sancti mandatum se praeparans, optatam fugam cum honesta societate aggreditur. Cumque ostio consueto exire non placuit, aliud ostium, quod lignorum et lapidum pondera obstruebant, miranda sibi fortitudine, propriis manibus reseravit.

8 Igitur domo, civitate et consanguineis derelictis, ad sanctam Mariam de Portiuncula festinavit: ubi fratres, qui in arula Dei sacras excubias observabant, virginem Claram cum luminaribus receperunt. Mox ibi reiectis sordibus Babylonis, mundo libellum repudii (cfr. Mat 5,31; Deut 24,1) tradidit: ibi manu fratrum crines deponens, ornatus varios dereliquit. Nec decuit alibi florigere virginitatis Ordinem ad vesperam temporum excitari, quam in eius aula, quae prima omnium atque dignissima, sola extitit mater et virgo. Hic locus est ille, in quo nova militia pauperum, duce Francisco, felicia sumebat primordia, ut liquido videtur utramque religionem Mater misericordiae in suo diversorio parturire. Cum autem coram altari beatae Mariae sanctae poenitentiae suscepisset insignia, et quasi ante torum huius Virginis, humilis ancilla Christo nupsisset, statim eam ad ecclesiam sancti Pauli sanctus Franciscus deduxit, donec aliud provideret Altissimus, in eodem loco mansuram.

9 Ad consanguineos autem rumore volante, dilacerato corde, factum et propositum virginis damnant; et conglobati in unum, currunt ad locum, tentantes quod obtinere non possunt. Violentiae impetum, venena consiliorum, blanditias adhibent promissionum, suadentes ab huiusmodi vilitate discedere, quae nec generi congruat, nec exemplum habeat in contrata. At illa pannos apprehendens altaris, caput denudat attonsum, firmans se nullatenus a Christi servitio ulterius avellendam. Crescit animus, bello crescente suorum viresque ministrat amor iniuriis lacessitus. Sic sic per plures dies cum in via Domini obicem pateretur, et sui se opponerent eius proposito sanctitatis, non collapsus est animus, non fervor remissus: sed inter verba et odia ad spem animum tandiu reformat, donec propinqui, retrusa fronte, quiescunt.

10 Paucis interiectis diebus, ad ecclesiam S. Angeli de Panso, transivit: ubi cum non plene mens eius quiesceret, tandem ad ecclesiam S. Damiani, beati Francisci consilio, commigravit. Ibi mentis anchoram quasi in certo figens, non iam pro loci mutatione ulterius fluctuat, non pro arctitudine dubitat, nec pro solitudine reformidat. Haec est illa ecclesia, in cuius reparatione Franciscus miro desudavit studio, cuiusque sacerdoti pecuniam obtulerat pro opere reparando. Haec est in qua dum Franciscus oraret, vox ad eum de ligno Crucis dilapsa (cfr. 2Pet 1,17), insonuit: Francisce, vade, repara domum meam, quae, ut cernis, tota destruitur. In huius locelli ergastulo, pro coelestis amore sponsi, virgo se Clara conclusit. In hac se a mundi tempestate celans, corpus, quoad viveret, carceravit. In huius caverna maceriae, columba deargentata nidificans (cfr. Cant 2,14; Ier 48,28), virginum Christi collegium genuit, monasterium sanctum instituit, pauperumque dominarum Ordinem inchoavit. Hic in via poenitentiae glebas membrorum terit, hic semina perfectae iustitiae seminat, hic incessu proprio signat vestigia secuturis. In hoc arcto reclusorio per XLII annos disciplinae flagellis frangit sui corporis alabastrum, ut domus Ecclesiae repleatur fragrantia unguentorum. Ubi quam gloriose conversata sit, tunc demum aperte narrabitur, si quot et quantae animae per eam ad Christum venerint, primo narretur.

Spargitur enim paulo post opinio sanctitatis virginis Clarae per proximas regiones, et in odorem unguentorum eius undique mulieres currunt (cfr. Cant 1,3). Festinant virgines eius exemplo Christo servare, quod sunt: maritatae castius agere satagunt: nobiles et illustres, amplis contemptis palatiis, arcta sibi monasteria construunt, atque pro Christo in cinere et cilício (cfr. Mat 11,21) vivere magnam gloriam ducunt. Concitatur nihilominus ad incoinquinata certamina iuvenum impetus, et ad carnis adspernanda ludibria per infirmioris sexus exempla fortia provocatur. Plures denique matrimonio iuncti, mutuo consensu continentium se lege vincentes, viri ad Ordines, uxores ad monasteria transeunt. Mater filiam, filia matrem invitat ad Christum: soror sorores allicit, et amita neptes. Omnes aemulo fervore Christo servire desiderant. Omnes huius vitae angelicae, quae per Claram inclaruit, fieri participes optant. Innumerae virgines, Clarae rumoribus excitatae, dum ad claustralem vitam transire non praevalent, in patriis domibus sine regula regulariter vivere student. Tanta haec salutis germina virgo Clara suis parturiebat exemplis ut in ea videretur impleri propheticum illud: Multi filii desertae magis, quam eius, quae habet virum (cfr. Is 54,1).

11 Interea ne coelestis huius benedictionis vena, quae in valle Spoletana scaturit, breves infra terminos obcludatur, sic divina providentia derivatur in amnem ut fluminis impetus totam Ecclesiae laetificet civitatem (cfr. Ps 45,5). Nam tantarum novitas rerum longe lateque transivit in orbem, et ubique animas coepit lucrifacere Christo. Clausa manens Clara toto clarescere mundo incipit, et laudum titulis praeclara refulget. Replet fama virtutum eius cameras dominarum illustrium, attingit ducissarum palatia, ipsarum quoque penetrat penetralia reginarum. Flectitur nobilitatis apex ad eius sectanda vestigia, et a superbi sanguinis genere, sancta humilitate degenerat. Nonnullae Ducum ac regum matrimonio dignae, Clarae invitante praeconio, arctam poenitentiam faciunt, et quae potentibus nupserant, Claram suo modulo imitantur. Ornantur monasteriis innumerae civitates: ipsa quoque campestria et montana, huius coelestis aedificii fabrica decorantur. Multiplicatur castitatis cultus in saeculo, Clara sanctissima praecedente, et redivivus ordo virgineus in medium revocatur. His beatis floribus, quos Clara parturiit, feliciter hodie vernat Ecclesia, quibus et ipsa fulciri postulat, dicens: Fulcite me floribus stipate me malis, quia amore langueo (Cant 2,5). Sed iam ad propositum stylus redeat, ut, eius conversatio qualis fuerit, innotescat.

12 Haec sui Ordinis lapis primarius ac nobile fundamentum, in fundamento sanctae humilitatis, virtutum omnium fabricam ab ipso principio studuit collocare. Beato namque Francisco obedientiam sanctam promisit, et a promisso nullatenus deviavit. Triennio vero post suam conversionem, nomen, et officium Ab-batissae declinans, humiliter subesse voluit potius, quam praeesse, et inter Christi ancillas servire libentius, quam serviri. Cogente autem beato Francisco, suscepit tandem regimen dominarum: de quo in corde suo timor, nob tumor exoritur: nec libertas, sed servitus augmentatur. Quo enim aliqualis iam praelationis specie altior cernitur, eo reputatione propria vilior, obsequio promptior, cultu despectior reperitur. Nullos iam famularum respuit actus, adeo ut plerumque sororum manibus aquam infunderet, sedentibus assisteret, comedentibus ministraret. Invita valde aliquid praecipit; spontanea vero facit, magis eligens per seipsam facere, quam sororibus imperare. Infirmarum sedilia ipsa lavabat, ipsa tergebat suo illo nobili spiritu, nec sordida fugiens nec foetida perhorrescens. Pedes famularum deforis revertentium saepius abluit, et ablutis oscula imprimit. Lavabat semel cuiusdam servientis pedes, quos dum deosculari properat, illa tantam humilitatem non ferens, pedem subtrahit, dominamque suam pede in ore percussit. At illa pedem famulae blande resumit, et sub ipsa planta strictum osculum figit.

13 Paupertatem spiritus, quae vera humilitas est, paupertas rerum omnium continebat. Ac primum in suae conversionis initio, paternam haereditatem, quae ad eam pervenerat, distrahi fecit, sibique de pretio nihil reservans, totum pauperibus erogavit. Hinc saeculo foris relicto, mente intus ditata, post Christum sine sacculo exonerata percurrit. Tantum denique cum sancta paupertate foedus iniit, amoremque contraxit, ut nihil praeter Dominum Christum habere vellet, nihil suas filias possidere permitteret. Nequaquam coelestis desiderii pretiosissimam margaritam, quam venditis omnibus (cfr. Mat 13,46) compararat, arbitrabatur cum temporalium mordaci sollicitudine possidendam. Inculcat suis frequenti sermone sororibus, tunc acceptabile Deo illud fore collegium, cum paupertate fuerit opulentum, et tunc perpetuo stabile permansurum, si altissimae paupertatis (cfr. 2Cor 8,2) fuerit semper turre munitum. Hortatur eas in paupertatis nidulo Christo pauperi conformari quem paupercula mater in arcto praesepio parvulum reclinavit (cfr. Luc 2,7). Hoc enim peculiari recordatorio quasi monili aureo suum fibulabat pectus, ne terrenorum pulvis ad interiora transiret.

14 Volens enim religionem suam intitulari titulo paupertatis, a bonae memoriae Innocentio tertio paupertatis privilegium postulavit. Qui vir magnificus tanto virginis fervori congratulans, singulare dicit esse propositum, quod nunquam tale privilegium a Sede Apostolica fuerit postulatum. Et ut insolitae petitioni favor insolitus arrideret, Pontifex ipse cum hilaritate magna petiti privilegii sua manu conscripsit primam notulam. Felicis recordationis dominus Papa Gregorius, vir sicut sede dignissimus, ita et meritis venerandus, paterno affectu sanctam istam arctius diligebat. Cui cum suaderet ut propter eventus temporum et pericula saeculorum aliquas possessiones assentiret habere quas et ipse liberaliter offerebat, fortissimo animo restitit, et nullatenus acquievit. Ad quam respondente Pontifice: Si votum formidas, nos te a voto absolvimus: Sancte pater, ait, nequaquam a Christi sequela in perpetuum absolvi desidero. Eleemosynarum fragmina, panumque minutias quas eleemosynarii comportabant, valde suscipiebat hilariter et quasi moesta de panibus integris, exultabat potius in fragmentis. Quid multa? Satagebat pauperi Crucifixo paupertate perfectissima conformari, ut nulla res peritura amantem ab amato secluderet, aut cursum eius cum Domino impediret. Occurrunt, ecce, duo miranda, quae paupertatis amatrix meruit operari.

15 Unicus erat in monasterio panis, cum iam instarent et fames et hora edendi. Dispensatrice vocata, iubet sancta panem dividere, partemque fratribus mittere, partem intus pro sororibus retinere. De quo retento dimidio iubet quinquaginta fieri, iuxta dominarum numerum, incisuras, et eis in mensa paupertatis apponere. Cui cum devota filia responderet, necessaria hic forent antiqua Christi miracula, ut tam modicum panis quinquaginta reciperet sectiones, respondit mater et dixit: Fac, filia, secura quae dico. Properat filia matris implere mandata: properat mater ad Christum suum pia pro filialibus destinare suspiria. Crescit divino munere inter frangentis manus parva illa materia et cuilibet de conventu suo extitit portio copiosa.

16 Die quodam Christi ancillis sic ex toto defecerat oleum, ut nullum adesset saltem pro debilibus condimentum. Accipit domina Clara vasculum unum et humilitatis magistra suis manibus lavat; ponit vas vacuum seorsum ut frater eleemosynarius illud accipiat, et vocatur ipse frater ut pro acquirendo oleo vadat. Accelerat devotus frater ut succurrat inopiae tantae et ad sumendum vasculum currit. Non autem volentis est neque currentis, sed miserentis est Dei (Rom 9,16). Etenim solo influente Deo, vas illud plenum oleo reperitur, praeveniente sanctae Clarae oratione fratris obsequium in solamen pauperum filiarum. At vero frater praedictus, quasi frustra vocatus fuisset, submurmurans dixit: Derisorie me istae feminae vocaverunt, cum ecce vas plenum existat.

17 De miranda carnis mortificatione silere magis quam loqui forsitan expediret, cum talia fecerit in quibus audientium stupor cum rerum veritate contendit. Non illud magnum quod simpla tunicula et vili mantello de rudi panno tegebat potius quam fovebat corpusculum. Nec illud mirandum quod calceamentorum penitus ignorabat usum. Non magnum erat omni tempore continuare jejunia, nec uti lectulo sine pluma. In his enim dum reliquas in suo claustro habuit similes, laudes fortasse non meruit singulares. Sed quae conventio carnis virgineae ad vestem porcinam? Procuraverat enim sibi virgo sanctissima vestem de corio porci, quam, versa ad carnem hispida tonsura pilorum, secreto sub tunica deferebat. Utebatur nonumquam duro cilicio, de pilis equorum nodose conserto, quod hinc inde chordulis rudibus stringebat ad corpus. Hanc vestem uni de filiabus dum petenti accomodasset, illaque vestisset, tantae protinus asperitati succumbens, non tam hilariter petiit, quam celeriter post triduum resignavit. Nuda humus et interdum vinearum sarmenta erant pro lectulo, lignumque durum praestabat sub capite officium pulvinaris. Processu vero temporis storium, debilitato corpore, stravit et capiti modicam paleam clementer indulsit. Postquam autem corpus tam severe tractatum longa coepit occupare infirmitas, iubente beato Francisco, sacco pleno paleis usa est.

18 Porro in ieiuniis tantus erat rigor abstinentiae suae, ut de viatico tenui, quod sumebat, vix corporaliter viveret, nisi eam virtus alia sustentaret. Sanitatis namque tempore maiorem quadragesimam et quadragesimam S. Martini episcopi in pane et aqua ieiunans, solis diebus dominicis vinum, si habebat, gustabat. Et ut mireris, auditor, quod imitari non potes, tribus diebus in hebdomada, secunda videlicet, quarta et sexta feria, nihil in illis quadragesimis sumebat in cibum. Sic alternati dies penuriosae refectionis et dies actae mortificationis sibi invecem succedebant, ut vigilia perfectae inediae, quasi in festum solveretur panis et aquae. Non mirum si tanta rigiditas multo tempore observata, Claram infirmitatibus subdidit, si vires consumpsit, si vigorem corporis enervavit. Compatiebantur propterea sanctae matri devotissimae filiae, ac mortes illas, quas quotidie voluntarie sustinebat, lacrymis deplorabant. Prohibuere tandem beatus Franciscus et Episcopus Assisii, sanctae Clarae illud trium dierum exitiale ieiunium, praecipientes ut nullum transeat diem, quin saltem unciam et dimidiam panis sumat in pastum. Cumque gravis afflictio corporum, afflictionem ex more generet animorum, longe aliter effulgebat in Clara: servabat enim in omni sua mortificatione vultus festivos et hilares, ut vel non sentire, vel deridere videretur angustias corporales. Ex quo liquido datur intelligi, quia sancta laetitia, quae interius abundabat, exterius redundabat; quoniam flagella corporis levigat amor cordis.

19 Quae vero sicut in carne praemortua, sic erat a mundo penitus aliena, continuo sacris orationibus et divinis laudibus animam occupabat. Ferventissimam interni desiderii aciem fixerat iam in lucem et quae globum transcenderat terrenorum voluminum, sinum mentis latius expandebat imbribus gratiarum. Longis post Completorium tractibus cum sororibus orat et lacrymarum profluvia dum in ipsa prorumpunt, in ceteris excitantur. Postquam vero ceterae fessa membra duris adibant refovere cubilibus, ipsa in oratione pervigil et invicta manebat, ut tunc venas divini susurrii furtive susciperet (cfr. Iob 4,12), quando sopor ceteras occupasset. Saepissime ad orationem prostrata in faciem, terram infundit lacrymis, obsculisque demulcet: ut semper suum Iesum tenere videatur in manibus in cuius pedes lacrymae illae fluant, et oscula imprimantur. Lacrymanti semel profunda nocte adstitit angelus tenebrarum in forma nigri pueruli et ipsam monuit dicens: Ne tantum plores quoniam caeca fies. Cui cum illico responderet: Caecus non erit qui Iesum videbit: confusus ille discessit. Eadem nocte post Matutinum orante Clara, et irrigulo solito balneata, monitor fraudulentus accessit: Ne tantum, inquit, fleveris, ne tamdiu resolutum cerebrum per nares emunxerit: quoniam adhuc tortum nasum habebis. Cui celeriter respondente: Torturam nullam patitur, qui Domino famulatur; statim elapsus evanuit.

20 Quantam sui munitionem in fornace ferventis orationis accipiat, quantum sibi in illa fruitione bonitas divina dulcescat, solita indicia probant. Cum enim ab oratione sancta cum incunditate redibat, calida verba, et quae sororum pectora succendebant, de igne altaris Domini reportabat. Mirabantur enim quamdam dulcedinem ex eius ore procedere et clariorem solito faciem apparere. Paraverat certe in dulcedine sua pauperi Deus (cfr. Ps 67,11), et mentem quam in oratione lux vera repleverat, exterius corporaliter exemplabat. Sic in mundo labili sponso suo nobili non labiliter juncta, continue deliciatur in superis: sic in rota versatili, virtute stabili fulta, et in vase fictili thesaurum gloriae claudens, carne in imis, mente permanet in excelsis. Mos ei erat ad Matutinum praevenire iuvenculas, quas per signa silenter excitans, provocabat ad laudes. Saepe, ceteris dormientibus, lampades accendebat: saepe campanam propriis manibus ipsa pulsabat. Nullus erat tepori, nullus in suo claustro desidiae locus, ubi orandi et Domino serviendi pigritiam aspera invectio stimulabat.

21 Libet hic orationum eius recitare magnalia, sicut veritate fidelissima, sic et veneratione praedigna. Illa tempestate, quam sub Imperatore Friderico in diversis mundi partibus sustinebat Ecclesia, vallis Spoletana de calice irae frequentius imbibebat. Erant in ea pro depopulatione castrorum, pro civitatum expugnatione, imperiali iussu constitutae acies militum et Saracenorum sagittariorum examina velut apum. Cumque in Assisium, peculiarem Domini civitatem, hostilis semel furor irrueret, et jam ipsis portis exercitus appropinquaret, Saraceni gens pessima, qui sanguinem sitiunt christianum et omne nefas impudentius audent, apud sanctum Damianum intra loci terminos, immo intra claustrum virginum, influxerunt. Liquescunt dominarum corda timoribus, tremunt formidine verba, et ad matrem referunt fletus suos. Quae impavido corde, se infirmam ad ostium duci iubet, et ante hostes poni, praecedente eam cassa argentea, intra ebur inclusa, in qua Sancti Sanctorum corpus devotissime servabatur.

22 Cumque se totam in oratione Domino substravisset Christo suo cum lacrymis ait: Placet, mi Domine, inermes ancillas tuas, quas tuis amoribus innutrivi, manibus, ecce, tradere paganorum? Custodi, Domine, precor, has famulas tuas, quas in praesenti ipsa custodire non possum. Mox de novae gratiae propitiatorio vox quasi puerili ad eius aures insonuit: Ego vos semper custodiam. Mi Domine, ait, et hanc si placet, protege civitatem, quae nos pro tuo amore substentat. Et Christus ad eam: Gravamina substinebit, sed meo munimine defendetur. Tunc Virgo lacrimosam erigens faciem, flentes confortat, dicens: Fide iubeo vobis, filiolae, quod nihil patiemini mali, tantum in Christo confidite. Nec mora: statim canum illorum repressa pavescit audacia, et per muros, quos ascenderant, celeriter exeuntes, orantis virtute deturbati sunt. Confestim Clara illis, quae vocem praedictam audierantr studiose dicens interminatur: Cavete per omnem modum, carissimae filiae, ne vocem illam, dum corpus ago, cuiquam reseretis.

23 Alio tempore Vitalis de Adversa, vir gloriae cupidus et in proeliis animosus, Imperialem exercitum, cui capitaneus praeerat, admovit contra Assisium. Terram itaque nudavit arboribus, adiacentia cuncta vastavit et sic in civitatis obsidione resedit. Firmat verbis minacibus, se inde nullatenus recessurum, donec ipsam habuerit civitatem. Iamque ad id adventum erat ut de civitatis periculo in proximo timeretur. Quod cum audisset Clara famula Christi, vehementer ingemuit et sororibus ad se vocatis, ait: Ab ista civitate, carissimae filiae, multa quotidie bona suscipimus: impium valde est si non in tempore opportuno ei, prout possumus, succurramus. Iubet afferri cineres, iubet capita nudare sorores. Ac primum suum exopertum caput cinere multo conspergit: deinde super illarum capita cinerem ponit. Pergite, inquit, ad Dominum nostrum et liberationem civitatis totis affectibus postulate. Quid singula narrem? Quid virginum lacrymas, quid praeces repetam violentas? Facit misericors Deus sequenti mane cum tentatione proventum (cfr. 1Cor 10,13), ut toto dissoluto exercitu, et superbus homo contra vota discederet, ac terram illam ulterius non vexaret. Nam et ipse dux belli paulo post gladio interemptus est.

24 Verum nec illa suae orationis virtus mirifica debet silentio sepeliri, quae in ipso conversionis initio, unam animam ad Deum convertit, conversam defendit. Habebat namque sororem, aevo teneram, carne ac puritate germanam: cuius conversionem desiderans, inter precum primitias, quas Deo plenis affectibus offerebat, hoc postulabat obnixius, ut sicut cum sorore habuerat in saeculo cohaerentiam animorum, ita iam in Dei servitio fieret inter eas unitas voluntatum. Orat igitur instanter misericordiae Patrem, ut relictae in domo sorori Agneti desipiat mundus, dulcescat Deus, eamque sic a proposito carnalium nuptiarum ad sui amoris copulam transferat, quatenus una secum in virginitate perpetua Sponso gloriae nubat. Mirandus enim utrique mutuus insederat amor, qui novam divulsionem, licet affectu dissimili, utrique fecerat dolorosam. Favet celeriter divina maiestas egregiae oratrici, primumque illud donum quod praecipue postulat, quodque magis Deum exhibere delectat, festinantius elargitur. Nam post sedecim dies a conversione Clarae, Agnes divino afflata spiritu, properat ad sororem, eique suae referens voluntatis arcanum, se dixit, velle Domino penitus deservire. Quam illa gaudenter amplectens: Gratias, inquit, ago Deo, dulcissima soror, quod me de te solicitam exaudivit.

25 Miram conversionem satis est miranda defensio subsecuta. Cum enim felices sorores apud ecclesiam S. Angeli de Panso Christi vestigiis inhaererent, atque illa quae plus de Domino sentiebat, suam erudiret novitiam et germanam, repente contra puellas nova consanguineorum proelia suscitantur. Audientes enim Agnetem ad Claram transisse, currunt ad locum sequenti die duodecim viri furore succensi et conceptam malitiam dissimulantes exterius, pacificum praetendunt ingressum. Moxque ad Agnetem conversi, nam de Clara iam antea desperaverant: Quid tu, inquiunt, ad locum istum venisti? Festina quantocius domum redire nobiscum. Qua respondente nolle se a sorore sua Clara discedere, irruit in eam miles unus animo efferato et pugnis calcibusque non parcens, eam per capillos abstrahere conabatur, ceteris impellentibus et suis brachiis levantibus eam. Ad quod invencula dum quasi a leonibus capta de manu Domini raperetur exclamat dicens: Adiuva me, soror charissima, nec me Christo Domino tolli permittas. Cum ergo violenti praedones adulescentulam renitentem per devexum montis abstraherent, vestes abrumperent, vias crinium laceratione complerent, Clara cum lacrymis in oratione procumbens, petit sorori mentis constantiam tribui, petit vires hominum divina potentia superari.

26 Confestim vero tanto pondere corpus illius in terra iacentis figi videtur, ut illam plures homines, suis conatibus adnitentes, nequaquam valeant ultra quemdam rivolum absportare. Accurentes etiam aliqui de agris et vineis, auxilium illis praestare contendunt, sed corpus illud de terra levare nullatenus possunt. Dumque in suo conatu deficiunt, verbo lusorio miraculum extollunt, dicentes: Tota nocte plumbum comedit et ideo si ponderat non est mirum. Nam et dominus Monaldus patruus eius, cum in tanta rabie constitutus, vellet eam laetaliter pugno percutere, manum, quam levavit, subito dirus dolor invasit, eamque usque ad plura tempora doloris angustia cruciavit. Ecce autem post longum agonem Clara pergens ad locum, rogat propinquos a tali conflictu discedere et Agnetem seminecem iacentem, suae sollicitudini commendare. Quibus infecto negotio cum amaro recedentibus animo, Agnes iucunda surrexit, et iam Christi cruce gaudens, pro quo hac prima pugna certaverat, se divinis servitiis perpetuo mancipavit. Siquidem et Beatus Franciscus manu sua ipsam totondit, et una cum sorore sua in via Domini erudivit. Verum quia magnificam eius vitae perfectionem sermo brevis explicare non posset, intendat ad Claram.

27 Mirum non est si contra malitiam hominum Clarae oratio valeat, quae etiam daemones incendebat. Mulier enim quaedam Pisanae dioecesis devota semel venit ad locum ut Deo et sanctae Clarae gratias ageret pro eo quod meritis eius a quinque daemonus liberata fuisset. Fatebantur enim in sui expulsione daemonia, quod ipsa orationes sanctae Clarae incenderent et ex possesso vasculo deturbarent. Non sine causa Dominus Papa Gregorius in huius sanctae orationibus fidem habebat mirabilem, quarum virtutem senserat efficacem. Saepe quidem nova, ut assolet, emergente difficultate et cum esset Ostiensis Episcopus et postquam ad culmen apostolicum esset evectus, supplex eidem virgini per epistulam factus, poscit suffragium, sentit auxilium. Res certe, sicut humilitate conspicua, sic toto studio imitanda; quando Christi Vicarius a Christi ancilla opem efflagitat et suis se virtutibus recommendat. Sciebat sane, quid potest amor et quam liber aditus puris virginibus pateat ad consistorium maiestatis. Si enim Rex coelorum seipsum ferventer amantibus, tribuit, quid est, quod devote orantibus, si expedit, non concedit?

28 Quantus beatae Clarae ad altaris Sacramentum fuerit devotionis affectus, effectus ostendit. In illa enim gravi infirmitate quae eam grabato adscripserat, faciebat se erigi, et fulcimentis appositis substentari:et sedens, filabat delicatissimos pannos: de quibus ultra quinquaginta paria Corporalium faciens, et ea sericis vel purpureis thecis includens, per plana et montana Assisii variis ecclesiis destinabat. Corpus vero Domini susceptura, calidis primo lacrymis irrigatur, et accedens cum tremore non minus formidat in Sacramento latentem, quam coelum, terramque regentem.

29 Sicut autem in infirmitate, Christi sui memoria memor erat (cfr. Lam 3,20), sic et Christus eam in suis languoribus visitabat. In illa nativitatis hora, quando parvulo nato mundus cum angelis iubilat, omnes dominae ad Matutinum in oratorium pergunt, et matrem infirmitatibus pressam, solam relinquunt. Cumque de parvulo Iesu cogitare coepisset, et multum doleret quod suis laudibus interesse non posset, suspirans ait: Domine Deus, ecce sola relicta sum tibi in loco isto. Ecce repente mirabilis ille concentus, qui in ecclesia sancti Francisci fiebat, suis coepit auribus intonare. Audiebat iubilum fratruum psallentium, harmonias cantantium attendebat, ipsum etiam percipiebat sonitum organorum. Nullatenus tanta erat loci propinquitas, ut haec attingere potuisset humanitus, nisi vel illa solemnitas ad eam fuisset ampliata divinitus, vel eius supra humanum modum vigoratus auditus. Verum quod totum hoc excellit oraculum, ipsum digna fuit Domini praesepe videre. Mane ad eam venientibus filiabus, dixit beata Clara: Benedictus Dominus Iesus Christus, qui me, vobis relinquentibus, non reliquit. Audivi revera per gratiam Christi tota illa solemnia, quae in ecclesia sancti Francisci hac nocte celebrata sunt.

30 Familiaris ei planctus Dominicae passionis, quae ex sacris vulneribus nunc myrrhatas affectiones exhaurit, nunc dulciora gaudia fugit. Hanc lacryma Christi passi vehementer inebriat, et quem cordi suo profundius amor impresserat frequenter memoria representat. Docet novitias Christum plangere Crucifixum, et simul quod verbis docet, factis exemplat. Nam saepe cum in secreto ad talia hortaretur, praeveniebat verborum exitum irriguum lacrymarum. Inter horas diei, Sexta et Nona maiori compunctione ex more afficitur, ut cum immolato Domino immoletur. Nam et semel hora Nona orantem in cellula diabolus in maxilla percutiens (cfr. Luc 6,29), oculum sanguine, genam livore suffundit. Ut autem Crucifixi deliciis absque intermissione pasceret mentem, orationem de quinque membris Domini frequentius ruminabat. Officium Crucis, prout Crucis amator Franciscus instituerat, didicit, et affectu consimili frequentavit. Chordulam tredecim nodorum copulis annulatam, subtus ad carnem cingebat, secretum memoriale vulnerum Salvatoris.

31 Advenerat quodam tempore dies sacratissimae Coenae, qua Dominus in fine dilexerat suos (cfr. Ioa 13,1). Circa sero, appropinquante Domini agonia, Clara contristata et maesta, in cellae secretarium se reclusit. Cumque orantem Dominum orans prosequeretur, et tristis usque ad mortem anima (cfr. Mat 26,38) tristitiae illius hausisset affectum, iam iamque captionis et totius illusionis memoria debriata, lecto resedit. Tota igitur nocte illa et die sequenti sic absorpta, sic a seipsa permanet aliena, ut irreverberatis circa unum semper intenta luminibus, confixa Christo, ac prorsus insensibilis videretur. Redit familiaris quaedam filia saepe ad ipsam, si forte aliquid velit, et semper eodem modo se habere reperit. Nocte vero diei sabbati veniente, filia devota candelam accendit, et praeceptum S. Francisci, ad matris memoriam signo, non verbo reducit. Praeceperat enim sanctus, ne ullum sine comestione transiret diem. Illa igitur assistente, Clara quasi aliunde rediens, hoc protulit verbum: Quae candelae necessitas? Numquid non dies est? Mater, ait illa, nox abiit, et dies transivit, noxque altera rediit. Cui Clara: Benedictus sit somnus iste, carissima filia; quoniam diu optatus, donatus est mihi. Sed cave ne somnum istum cuiquam referas, dum vixero ipsa in carne.

32 Deprehendit amanti vicem Crucifixus amatus et quae circa Crucis mysterium tanto amore succenditur, Crucis potentia in signis et miraculis illustratur. Signum enim vivificae Crucis dum morbidis applicat, morbos ab eis mirabiliter fugat. Tangam ex multis aliqua. Fratrem quemdam, nomine Stephanum, furia laborantem, beatus Franciscus ad dominam Claram transmisit, ut super eum faceret signum sanctissimae Crucis. Magnam enim sciebat eius perfectionem et magnam in ipsa venerabatur virtutem. Consignat eum obedientiae filia patris iussu, et in loco ubi ipsa orare solita erat, parumper dormire sinit. At ille post modicum somno solutus, sanus exsurgit, et ad patrem liber ab insania redit.

33 Puer quidam annorum trium, nomine Matthiolus, de civitate Spoleti, lapillum quemdam suis intruserat naribus. Nemo illum ex eius naso valebat educere, nec ipse puer proiicere. Periclitatus angustia magna, ducitur ad dominam Claram et dum signo Crucis ab ea signatur, statim proiecto lapide, liber efficitur. Alius puer de Perusio, totum habens oculum macula coopertum, ad sanctam Dei famulam adductus est. Quae tacto pueri oculo signum Crucis impressit, et dixit: Ducite eum ad matrem meam ut ipsa super eum signum Crucis ingeminet. Mater, inquam, eius domina Hortulana, suam secuta plantulam, post filiam ad religionem transierat, et in horto concluso cum virginibus vidua Domino serviebat. Signo autem Crucis ab ipsa recepto, illico pueri oculus a macula expurgatus, clare et limpide vidit. Asserit ergo Clara, puerum ipsum suae matris merito liberatum: declinat pondus laudis mater in filiam et se tantae rei fatetur indignam.

34 Una de Sororibus, nomine Benevenuta, plagam fistulae sub brachio duodecim fere annis perpessa fuerat, quae per quinque foramina saniem emittebat. Cui compassa virgo Dei Clara, peculiare illud suum signi salutiferi admovit emplastrum. Statimque ad Crucis designationem, perfectam recepit annosi ulceris sanitatem. Alia de numero sororum, Amata vocabulo, tredecim mensibus aggravata hydropisi, febre insuper et tussi et lateris dolore confecta, iacebat. Super quam domina Clara pietate permota ad suae nobile physicae recurrit experimentum. Signat eam Cruce in nomine Christi sui, et statim restituit plenariae sanitati.

35 Alia Christi ancilla, de Perusio nata, vocem per duos annos ita perdiderat, quod vix exterius poterat formare sermonem. Cumque in nocte Assumptionis Dominae nostrae sibi fuisset in visione monstratum, quod domina Clara liberaret eam, diem cum desiderio expectabat. Qua illucescente, ad Matrem festinat, signum crucis expostulat, vocem mox signata recuperat. Soror quaedam, nomine Christiana, magno tempore in una aure surditatem perpessa, multas contra malum illud, frustra tamen, fecerat medicinas. Cuius caput domina Clara clementer consignat, aurem contrectat, auditusque virtutem illico recuperat. Magna erat in Monasterio sororum multitudo languentium (cfr. Ioa 5,3), diversis doloribus afflictarum. Ingreditur Clara locum ex more cum sua solita medicina, et signo Crucis quinquies facto, quinque statim relevat a languore. Ex his profecto patet, in pectore virginis plantatam esse arborem Crucis, cuius dum fructus reficit animam, praebet exterius folia medicinam.

36 Sane quia magistra erat rudium et quasi in magni Regis palatio praeposita puellarum, tanta eas disciplina informabat, tantoque fovebat pietatis amore, quod sermo nullus explebit. Docet primo strepitum omnem de mentis hospitio pellere, ut solius Dei penetralibus valeant inhaerere. Docet, iam carnalium propinquorum amore non affici, domumque patriam, ut Christo placeant, oblivisci. Hortatur, exactiones contemnere fragilis corporis, carnisque nugas imperio restringere rationis. Monstrat insidiosum hostem occultos puris animabus injicere laqueos; aliterque sanctos, aliter tentare mundanos. Sic denique, certis horis vult eas operari manibus suis ut protinus ad conditoris desiderium per orationis exercitium recalescant, et torporem negligentiae deserentes, igne sancti amoris frigus indevotionis deponant. Nusquam maior censura silentii, nusquam amplior et color et tenor omnis honesti. Non ibi fluida loquela fluidum loquitur animum, nec verbi levitas levem prodit affectum. Ipsa namque magistra parca in verbis, abunde mentis vota sermonis brevitate coarctat.

37 Providet filiabus per devotos praedicatores alimoniam verbi Dei, ex qua suam deteriorem non efficit partem. Nam tanta in auditu sanctae praedicationis exultatione perfunditur, tanta sui Iesu recordatione deliciatur, ut praedicante aliquando frate Philippo de Adria, speciosissimus quidam puer virgini Clarae assisteret, et permagnam praedicationis partem suis eam gratulationibus oblectaret. Ex cuius apparitionis intuitu illa, quae de matre videre talia merebatur, suavitatem inexplicabilem sentiebat. Licet autem litterata non esset, litteratorium tamen gaudebat audire sermonem, rata quod in testa verborum nucleus lateat, quem ipsa attingebat subtilius et sapidius degustabat. Novit de cuiuslibet sermone loquentis elicere quod animae prosit: sciens non minoris esse prudentiae, de rudi quandoque spina florem decerpere, quam fructum ex arbore nobili manducare. Cum semel dominus Papa Gregorius prohibuisset, ne aliquis frater ad monasteria dominarum sine sua licentia pergeret, dolens pia mater cibum sacrae doctrinae rarius habituras Sorores, cum gemitu dixit: Omnes nobis auferat de cetero Fratres, postquam vitalis nutrimenti nobis abstulit praebitores. Et statim omnes Fratres ad Ministrum remisit, nolens habere eleemosynarios qui panem corporalem acquirerent, postquam panis, spiritualis eleemosynarios non haberent. Quod cum audiret Papa Gregorius statim prohibitum illud in generalis Ministri manibus relaxavit.

38 Non enim haec venerabilis Abbatissa filiarum suarum solas animas diligit, quae ipsarum et corpusculis miro studio charitatis inservit. Nam saepius in frigore noctis propria manu cooperit dormientes, et quas ad rigorem communem servandum cernit invalidas, remissiori moderamine vult esse contentas. Si quam turbaret tentatio, si quam, ut assolet, invaderet maestitudo, secreto vocatam cum lacrymis consolatur. Aliquando se ad pedes prosternit moerentium ut: maternis blanditiis alleviet vim doloris. Cuius beneficiis filiae non ingratae, seipsas tota devotione rependunt. Complectuntur siquidem affectum dilectionis in matre, reverentur in magistra praelationis officium, sectantur in paedagoga rectitudinis gressum, et in Dei sponsa praerogativam mirantur omnimodae sanctitatis.

39 Quadraginta annis in stadio cucurrerat (cfr. 1Cor 9,24) altissimae paupertatis (cfr. 2Cor 8,2), cum ecce iam ad bravium supernae vocationis, praecedente languore multiplici, propinquabat. Vigore siquidem carnis in annis prioribus austeritati poenitentiae succumbente, posteriora temporum dura occupavit infirmitas, ut quae sana ditata fuerat meritis operum, infirma ditaretur meritis passionum. Etenim virtus in infirmitate perficitur (cfr. 2Cor 12,9). Cuius miranda virtus qualiter fuerit in infirmitate perfecta, hinc, maxime liquet, quod in vigintiocto annorum languore diutino non murmur resonat, non querimonia: sed semper ab eius ore sanctum colloquium, semper procedat actio gratiarum. Licet autem aegritudinum pondere praegravata, festinare videtur ad finem, placuit tamen Deo, ad tempus illud ipsius obitum reservare, quo ab Ecclesia Romana cuius erat factura et filia specialis, dignis valeret honoribus exaltari. Summo namque Pontifice cum Cardinalibus moram trahente Lugduni, cum Clara prae solito urgeri morbo coepisset, filiarum mentes ingentis doloris gladius cruciabat.

40 Mox cuidam Christi ancillae, virgini Deo devotae, de monasterio S. Pauli, Ordinis S. Benedicti, huiusmodi visio demonstratur: Videtur sibi una cum suis Sororibus apud S. Damianum dominae Clarae infirmitati assistere, ac eamdem Claram in lecto pretioso iacere. Flentibus autem et cum lacrymis beatae Clarae praestolantibus exitum, formosa quaedam mulier ad lectuli caput apparens, lacrymantes alloqiiitur Nolite, inquit, o filiae, plorare victuram: quoniam mori non poterit, quousque Dominus cum suis discipulis veniat. Et, ecce, post modicum tempus pervenit Curia Romana Perusium. Audito vero eius infirmitatis augmento, properat de Perusio domnitus Ostiensis invisere sponsam Christi, cuius fuerat officio pater, cura nutritius, affectu purissimo semper devotus amicus. Pascit infirmam Dominici corporis sacramento, pascit et reliquas salutaris exhortatione sermonis. Supplicat illa tantum patri cum lacrymis ut suam et aliarum dominarum famulas pro Christi nomine habeat commendatas. Verum illud super omnia rogat, ut privilegium paupertatis a Domino Papa et cardinalibus sibi impetret confirmari: quod fidelis ille religionis adiutor sicut verbo promisit, sic opere adimplevit. Revoluto anno Dominus Papa cum Cardinalibus de Perusio transivit Assisium ut de transitu Sanctae praeostensa visio sortiretur effectum. Ipse namque Summus Pontifex, ultra hominem, citraque Deum existens, personam Domini repraesentat: Cui in templo militantis Ecclesiae familiarius haerent, velut discipuli, domini Cardinales.

41 Accelerat iam divina providentia suum de Clara implere propositum: accelerat Christus pauperem peregrinam superni regni palatio sublimare. Cupit iam illa et toto desiderio spirat liberari de corpore mortis huius (cfr. Rom 7,24) et in aethereis mansionibus Christum videre regnantem, quem fuerat toto corde in terris pauperem paupercula prosecuta. Artubus itaque sacris veteri morbo detritis, nova cumulatur debilitas, quae et proximam vocationem ad dominum indicat, et sanitatis perpetuae viam parat. Festinat sanctae memoriae Dominus Innocentius IV una cum Cardinalibus visitare Christi ancillam, et cuius ultra feminas nostri temporis probaverat vitam, mortem non dubitat Papali praesentia venerandam. Ingressus monasterium, pergit ad lectulum et infirmantis ori manum applicat osculandam. Quam illa gratissime suscipit, et pedem Apostolici summa cum reverentia osculandum exposcit. Ascenso ligneo scabello curialis dominus dignanter pedem accomodat, super quem illa sursum et deorsum inculcans oscula, vultum reverenter adclinat.

42 Petit exinde a summo Pontifice vultu angelico remissionem omnium peccatorum. Qui cum diceret: Utinam ego tanta venia indigerem; perfectae absolutionis munus et amplae benedictionis gratiam impertitur. Recedentibus autem omnibus quia die illa de manu provincialis Ministri sacram receperat hostiam, sublevatis in caelum oculis, et iunctis ad Deum manibus, cum lacrymis ait sororibus suis: Laudate Dominum (cfr. Ps 116,1), filiolae meae, quia tale beneficium Christus hodie mihi est dignatus tribuere, quod caelum et terra non sufficerent compensare. Ipsum, inquit, hodie recepi Altissimum, et eius Vicarium videre commerui.

43 Circumstant matris lectum filiae quamcitius orphanandae: quarum animas acerbi doloris gladius pertransibat (cfr. Luc 2,35). Non somnus eas revocat, non fames ipsas divellit; sed lectulorum oblitas et mensae, nocte ac die solum plangere delectabat. Inter quas Agnes virgo devota, lacrymarum inebriata salsugine sororem efflagitat, ne, se relicta, discedat. Cui Clara respondit: Placet Deo, soror carissima, quod discedam; sed tu flere desiste, quoniam post me ad Dominum festina pervenies; et magnam, tibi consolationem faciet Dominus, priusquam a te recedam.

44 Videtur tandem in extremis plurimis laborare diebus, quibus fides gentium et devotio populorum excrescit: Cardinalium quoque et praelatorum visitatione frequenti, ut vere sancta, quotidie honoratur. Quod vero est auditu mirabile; cum decem et septem diebus nullum cibum sumere posset, tanta est a Domino fortitudine vigorata, ut omnes ad se venientes, in Christi servitio confortaret. Nam cum vir benignus, frater Rainaldus in tantarum infirmitatum longo martyrio eam ad patientiam hortaretur, liberrima ei voce respondit: Postquam Domini mei Iesu Christi gratiam per illum servum suum Franciscum agnovi, nulla poena molesta, nulla poenitentia gravis, nulla mihi, frater carissime, infirmitas dura fuit.

45 Domino autem propitius agente, et iam quasi ad ianuam stante, vult sibi sacerdotes et spirituales Fratres assistere, passionem Domini et sancta verba recitare. Inter quos dum apparet frater Iuniperus, egregius Domini iaculator, qui calida saepe verba Domini eructabat, nova hilaritate perfusa, quaerit si aliquid novi de Domino haberet ad manum. Qui aperiens os suum, de fornace fervidi cordis flammantes verborum scintillas emittit, atque in eius parabolis virgo Dei magnum solatium sumit. Lacrymantes tandem se vertit ad filias quibus paupertatem Domini recommendans, beneficia divina laudando commemorat. Benedicit devotos devotasque suas et omnibus dominabus monasteriorum pauperum tam praesentibus quam futuris, largam benedictionis gratiam imprecatur. Cetera sine fletu quis referat? Adstant illi duo beati Francisci socii benedicti, quorum unus Angelus moerens ipse, solatur moerentes: alter Leo, recedentis lectulum osculatur. Plangunt filiae destitutae piae matris recessum et quam ultra visurae non essent, prosequuntur cum lacrymis recedentem. Dolent amarissime, totum earum solatium cum illa migrare, seque in valle lacrymarum (cfr. Ps 83,7) relictas non iam a sua magistra ulterius consolandas. Vix a dilaceratione corporum solus pudor continet manum et doloris ignem illud efficit acriorem, quod exteriori plantu non sinitur vaporare. Imperat claustralis censura silentium, extorquet vis doloris gemitum et singultum, Tument lacrymis facies et novas adhuc aquas maerebundi cordis impetus subministrat.

46 Ad se autem conversa Virgo sanctissima suam animam silenter alloquitur: Vade, inquit, secura, quia bonum habes conductum itineris. Vade, ait, quoniam, qui te creavit santificavit: et te semper custodiens, velut mater filium, tenero amore dilexit. Tu, inquit, Domine, benedictus sis, qui me creasti. Quam cum quaedam ex sororibus interrogaret; cui loqueretur, illa respondit: Ego loquor animae meae benedictae. Nec ille gloriosus conductus longe distabat. Nam ad quamdam filiam se convertens, vides tu, inquit, o filia, Regem gloriae quem ego video? Super aliam quoque facta est manus Domini (cfr. Ez 1,3) et corporalibus oculis felicem inter lacrymas excipit visum. Iaculo quidem profundi doloris confossa, versus portam domus aciem dirigit oculorum: et, ecce, in vestibus albis turba ingreditur virginum, quae omnes aurea serta, suis capitibus deferebant. Graditur inter eas una praeclarior ceteris, ex cuius corona quae in summo sui, fenestrati thuribili speciem praetendebat, tantus splendor irradiat, ut noctem ipsam in diei lucem intra domum convertat. Procedit ad lectulum, ubi Sponsa Filii decubat, et amantissime se super eam inclinans, amplexum dulcissimum praestat. Profertur a virginibus mirae pulchritudinis pallium, ac certatim deservientibus cunctis, et Clarae corpus tegitur, et thalamus adornatur. In crastino igitur beati Laurentii, egreditur anima illa sanctissima, praemio perpetuo laureanda; temploque carnis soluto, spiritus feliciter migravit ad astra. Benedictus hic exitus de valle miseriae, qui introitus ei beatae factus est vitae. Iam pro tenui viatico mensa laetatur civium supernorum; iam pro vilitate cinerum regno beata caelico, aeternae stola gloriae decoratur.

47 Rumor incontinenti de transitu virginis totum stupendo auditu concutit populum civitatis. Confluunt viri, confluunt mulieres ad locum, atque in tanta multitudine gentes inundant, ut sola videatur civitas remanere. Omnes sanctam, omnes Deo caram proclamant, et inter laudum verba nonnulli fletibus manant. Accurrit Potestas cum caterva militum et multitudine armatorum, seroque illo ac tota nocte custodias adhibent diligentes ne forte de praetioso thesauro, qui iacebat in medio, pati contingeret detrimentum. Commovetur sequenti die curia tota. Christi Vicarius cum Cardinalibus accedit ad locum, totaque civitas versus S. Damianum dirigit gressus. Ventum erat ad celebranda divina, cum fratribus incipientibus officium mortuorum, repente Dominus Papa officium de Virginibus, non de mortuis, fieri debere proloquitur: ut prius eam canonizare videretur quam corpus esset traditum sepulturae. Respondente viro eminentissimo domino Ostiense, morosius in his fore agendum missa de mortuis celebratur. Confidente postmodum summo Pontifice, Cardinalium quoque et praelatorum coetu, Ostiensis Episcopus de vanitate vanitatum (cfr. Qo 1,2) sumpta dicendi materia, vanitatis egregiam contemptricem nobili sermone commendat.

48 Circumdant illico sanctum funus devota dignatione presbyteri Cardinales, et circa Virginis corpus solita officia complent. Tandem quia nec tutum censent, nec dignum, ut tam pretiosum pignus tam longe distet a civibus, levatur cum hymnis et laudibus, cum tubarum clangore ac iubilatione solemni, et ad S. Georgium honorifice deportatur: nam et hic locus est ille, ubi sancti Patris Francisci corpus primo conditum fuerat; ut qui viam vitae viventi paraverat etiam morienti locum quodam praesagio praepararet. Factus est proinde concursus populorum multorum ad (cfr. Act 3,11) tumulum Virginis, laudantium Deum atque dicentium (cfr. Luc 2,13): Vere sancta, vere gloriosa regnat cum angelis, quae tantum ab hominibus honorem sumit in terris. Intercede pro nobis ad Christum primiceria pauperum dominarum, quae innumeros ad paenitentiam, innumeros conduxisti ad vitam. Paucis interiectis diebus, Agnes ad Agni nuptias evocata, sororem Claram ad aeternas delicias subsecuta est: ubi ambae Sion filiae, natura, gratia et regno germanae, et Deo iubilant sine fine. Et vero consolationem illam, quam Clara promisit Agneti, antequam migraret accepit. Nam sicut sorore praevia, de mundo ad Crucem transi erat, sic dum Clara signis et miraculis rutilaret, Agnes post ipsam de luce finibili mature vigilavit ad Deum. Praestante Domino nostro Iesu Christo qui cum Patre et Filio sancto vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.

49 Illa sunt Sanctorum signa mirifica, illa miraculorum testimonia veneranda, quae in morum sanctitate et operum perfectione consistunt.Iohannes quidem signum fecit nullum (Ioa 10,41), non tamen erunt Iohanne, qui signa faciunt, sanctiores. Ideoque sufficeret sanctae virgini Clarae ad testimonium sanctitatis perfectissimae suae vitae praeconium, nisi interdum aliud exposceret partim tepor, partim devotio populorum. Clara itaque dum viveret, meritis, et iam in abyssum absorpta perpetuae claritatis, nihilominus adhuc miraculorum luce per mundi cardines mirifice declaratur. Cogit sincera atque iurata veritas multa conscribere: cogit multitudo quam plurima transire.

50 Puer quidam nomine Iacobinus de Perusio, non tam infirmus, quam daemonio pessimo videbatur obsessus. Nunc enim in ignem sese desperate projiciens, nunc in terra collidens, nunc usque ad dentium fractionem, lapides mordens, laniabat miserrime caput suum et corpus sanguine cruentabat. Ore distorto linguam foris projiciens, membrorum machinam tam facile glomerabat, ut saepe crus suum poneret super collum. Singulis diebus per duas vices puerum ipsum praedicta vexabat insania: nec illi duae personae obsistere poterant, quin propria exueret vestimenta. Peritorum medicorum juvamen requiritur, sed nullus qui sciat consulere invenitur. Pater eius nomine Guidolotus, postquam infortunii tanti remedium nullum apud homines invenit, ad sanctae Clarae merita se convertit: O virgo, inquit, sanctissima, o mundo venerabilis Clara, tibi miserum natum devoveo, a te sanitatem ejus tota supplicatione deposco. Festinat ad sepulcrum eius fide plenus, et allatum puerum super tumbam virginis ponens, eius protinus opem, dum poscit, acquirit. Statim enim puer ab illa infirmitate liber efficitur, et iam ulterius nulla consimili laesione vexatur.

51 Alexandrina de Fracta Perusinae dioecesis daemonio nequissimo vexabatur. Quam ita daemonium in suam redigerat potestatem, ut faceret eam per excelsam rupem, quae in crepidine fluminis eminebat, sicut aviculam volitare: per tenuissimum quoque arboris ramum, fluvio Tiberis impendentem faciebat descendere, atque eam ibidem quasi ludo vacare: suorum quoque merito peccatorum, cum latus sinistrum penitus amisisset, et manum contractam haberet, medicinis saepe tentatis nihil proficiebat. Venit ad tumbam gloriosae virginis Clarae corde compuncta, eiusque meritis invocatis, contra suum illud triplex periculum unius remedii salutarem sumit effectum. Contracta quidem manus extenditur, latus sanitati redditur, et possessa a daemonio liberatur. Altera mulier eiusdem loci a daemonio et multis doloribus, eodem tempore ante sepulcrum Sanctae, munus liberationis accepit.

52 Puerum quendam Francigenam, qui curiam sequebatur, furiae morbus invaserat, quae ipsi et loquelae abstulerat usum et corpus monstruose fecerat inquietum. Detineri ab aliquo minime poterat, sed potius intra manus detinere volentium horribiliter se frangebat. Ligatur funibus lectulo mortuorum et a compatriotis ad ecclesiam sanctae Clarae defertur invitus, ante sepulcrum eius deponitur et statim pro fide offerentium peroptime liberatur.

Valentinus de Spello caduci morbi ruinae in tantum erat obnoxius quod sex per diem vicibus indifferenter ubilibet corruebat. Cruris etiam contractione plagatus, liber ambulare non poterat. Ducitur asello vectus ad sanctae Clarae sepulcrum, ubi duobus diebus et tribus noctibus iacet; die tertio nullo tangente, crus eius fragore magno personuit, et ab utraque infirmitate sanatus illico fuit.

53 Iacobellus dictus filius Spoletinae, duodecim annorum caecitate percussus, ducem itineris sequebatur, nec sine ductore quoquam poterat, nisi in praecipitium ambulare. Nam et semel puero parumper dimissus, in praecipitium actus, brachii fracturam cum vulnere capitis reportavit. Hic cum iuxta pontem Narnii quadam nocte dormiret, apparuit ei quaedam domina in somnis, dicens ei: Iacobelle, quare tu ad me non venis Assisium, et liberaberis? Qui mane consurgens duobus aliis caecis tremebundus recitat visionem. Respondent illi: Dominam quamdam nuper audivimus in Assisii civitate migrasse, cuius sepulcrum per sanitatum munera et per multa mirabilia manus Do-mini dicitur honorare. Quo audito, impiger factus concite properat, et nocte hospitatus apud Spoletum, eamdem cernit iterum visionem. Ocior advolat, totum se prae amore luminis ad cursum praecingens. Perveniens autem Assisium, tantas ante Virginis mausoleum gentium concurrentium reperit turbas, ut ipse intrare nullatenus posset ad tumbam. Supponit lapidem capiti suo, et cum fide magna, dolens tamen, quod introitum habere non posset, somnum capit prae foribus. Et ecce, tertio vox ad eum: Benefaciet tibi Dominus, Iacobe, si poteris introire. Evigilans ergo rogat cum lacrymis turbas, clamans et preces ingeminans ut ei propter divinam pietatem viam praestare dignentur. Data sibi via, calceamenta projicit, vestes exuit, collum corrigia cingit, et sic humiliter sepulcrum contingens, lentum somnum incurrit. Surge, inquit ei beata Clara, surge, quia liberatus es. Extemplo surgens, omni caecitate discussa, omni oculorum caligine relegata dum clare per Claram videt luminis claritatem, Deum laudando clarificat, et pro tanti mirificentia operis ad benedicendum Deum omnes gentes invitat.

54 Perusinus quidam vocatus Bonus Iohannes Martini cum suis civibus contra Fulginates perrexerat. Cumque hinc inde concertatio incepisset gravis ictus lapidis eius manum dura quassatione perfregit. Expendit in medicos pecuniam multam sanitatis amore; sed nullo potest medicinali suffragio in tantum iuvari, quin ipsam manum portet inutilem, et ad omne opus penitus impotentem. Dolens itaque illius quasi non suae dextrae pondus ferre, usu carere, optat sibi pluries esse truncatam. Audiens vero quae per famulam suam Claram Dominus dignabatur ostendere, votum vovens (cfr. Gen 28,20), ad sepulcrum virginis properat, offert ceream imaginem manus, et super tumbam sanctee Clarae accumbit. Statimque, priusquam ecclesiam exeat, manus eius restituta est sanitati.

55 Petriolus quidam de castro Bitoniae trium annorum infirmitate consumptus, totus fere diutini languoris tabe desiccatus apparuit. Cuius violentia morbi adeo contractus erat in renibus, ut curvus semper et ad terram reflexus, vix cum baculo pergere posset. Explorat pater pueri multorum solertiam medicorum, illorum praecipue qui fractis ossibus medendi peritiam habebant. Paratus erat omnia bona sua expendere pro recuperanda pueri sanitate. Cumque responderetur ab omnibus, nullius artis ope illi morbo posse succurri, ad novae Sanctae suffragia, cuius audiebat magnalia se convertit. Portatur puer ad locum ubi pretiosa virginis spolia requiescunt, et non diu ante sepulcrum iacens, perfectae sanitatis gratiam sumit. Confestim namque rectus et sanus exurgit, ambulans et exiliens, et laudans Deum (cfr. Act 3,8), et ad sanctae Clarae laudes populum confluentem invitat.

56 Erat puer decem annorum in villa S. Quirici Assisinatis dioecesis, claudus ex utero matris suae (cfr. Act 3,2), tibias habebat exiles, pedes in transversum iactabat, et tortuose deambulans, vix poterat surgere cum cadebat. Mater eius beato Francisco pluries eum devoverat, nec ullius meliorationis opem acceperat. Audiens vero beatam Claram novis coruscare miraculis, ad sepulcrum eius puerum deportavit. Post aliquot dies sonantibus ossibus tibiarum ad naturalem rectitudinem sunt membra reducta, et quod sanctus Franciscus multis precibus exoratus non tribuit, sua discipula Clara divina virtute concessit.

57 Civis Eugubinus nomine Iacobus de Franco, puerum quinquennem habens, qui debilibus pedibus numquam ambulaverat, nec poterat ambulare, tamquam ostentum suae domus, et opprobrium suae carnis ipsum puerum deplorabat. Cubitabat in solo, repebat in cinere, volens se quandoque ad baculum, nec potens erigere: cui natura gradiendi desiderium dederat, negaverat facultatem. Vovent puerum parentes eius meritis sanctae Clarae, atque, ut illorum verbo dicatur, volunt eum sanctae Clarae hominem esse si per eam sanitatem fuerit consecutus. Protinus, voto emisso, Virgo Christi suum hominem sanans liberae ambulationis officium in oblato sibi puero reparavit. Illico parentes ad Virginis tumulum cum puero properantes eum subsilientem et gaudentem Domino obtulerunt.

58 Mulier quaedam de castro Mevanii, Pleneria nomine, diu contractionem renum perpessa, non, nisi baculo substentata poterat ambulare. Adminiculo tamen baculi non curvum erigebat corpus sed nutantes utcumque trahebat gressus. Deferri se fecit quodam die Veneris ad tumulum sanctae Clarae: ubi preces ad eam devotissime fundens celeriter obtinuit quod fideliter postulavit. Sequenti namque Sabbato, integra sanitate obtenta, domum propriis pedibus est reversa, quae fuerat per alios apportata.

59 Tumores gutturis, quos vulgari sermone scrofulas vocant, puella quaedam Perusina cum dolore multo diu portaverat. Viginti quidem glandulae suo numerabantur in gutture, ut ipsum puellae guttur satis grossius capite videretur. Duxit eam saepe mater eius ad memoriam virginis Clarae, ubi ipsius sanctae beneficium devotissime implorabat. Cumque tota quadam nocte ante sepulcrum puella iaceret, prorumpente sudore, strumae illae mollificari coeperunt ac de suo loco paululum commoveri. Processu vero temporis per sanctae Clarae merita sic evanuerunt, ut nulla penitus vestigia remanerent. Consimile malum una de sororibus, Andrea nomine, dum adhuc in carne virgo Clara maneret, portabat in gutture suo. Mirum certe, quod in medio lapidum ignitorum anima tam frigida latitabat, et inter prudentes virgines (cfr. Mat 25,1-2) stultizabat imprudens. Haec siquidem nocte quadam guttur suum usque ad praefocationem constrinxit, ut globum illum per buccam projiceret, volens de seipsa divinam supergredi voluntatem. Sed hoc incontinenti per spiritum Clara cognovit. Curre, inquit, uni, curre velociter in inferiorem domum, et ovum calefactum sorori Andreae de Ferraria sorbendum praebe, simulque cum ipsa ad me ascende. Properans illa reperit dictam Andream loquela privatam, propriae manus injectione suffocationi propinquam. Relevat eam, ut potest, et secum ducit ad matrem; cui et dixit famula Dei: Misera, cogitationes tuas Domino confitere, quas et ego bene cognovi. Ecce quod sanare voluisti sanabit Dominus Iesus Christus. Sed vitam muta in melius, quoniam de infirmitate alia, quam patieris, non consurges. Ad cuius verbum spiritum compunctionis accepit, et vitam satis egregie mutavit in melius. Post modicum ergo sanata de scrofulis, de alia infirmitate migravit.

60 Crudelium luporum saeva feralitas contratam vexare solebat: qui in ipsos homines irruentes, humanibus saepe carnibus pascebantur. Mulier ergo quaedam, nomine Bona, de Monte Galliano, Assisinatis dioecesis, duos filios habens, unius, quem lupi rapuerant, vix planctum expleverat, cum ecce ad secundum consimili ferocitate festinant. Stante namque matre in domo, et aliquid rei familiaris agente, puero deambulanti exterius lupus dentes infigit, ac per cervicem mordens, cum tali praeda quantocius ad sylvam tendit. Audientes autem pueri stridores, homines qui erant in vineis, ad matrem clamant, dicentes: Vide, inquiunt, si filium tuum habes: quoniam ploratus insuetos paulo ante persensimus. Cognoscens mater filium a lupo direptum, clamores in excelsum levat, et ululatibus aerem complens, virginem Claram invocat, dicens: Sancta et gloriosa Clara, redde mihi miserum filium meum. Redde, ait, redde infelici matri natellum. Quod si non feceris meipsam aquis necabo. Currentes itaque vicini post lupum, reperiunt infantulum a lupo in sylva dimissum, et canem iuxta puerum eius vulnera deligentem. Cervici primos iniecerat morsus bestia fera: dehinc ut praedam levius ferret, ipsius pueri renibus suas impleverat fauces, et utrobique non levis attactus signa reliquerat. Voti compos effecta mulier, cum suis vicinis ad suam properat adiutricem et pueri varias plagas omnibus videre volentibus monstrans, Deo et sanctae Clarae gratias copiosas exsolvit.

61 Puella quaedam de castro Cannarii, clara die in agro sedebat, in cuius sinu mulier altera reclinaverat caput. Et ecce lupus hominum rapax, furtivos ad praedam concitat gressus. Quem tamen puella vidit, sed quia canem credidit, non expavit. Cumque infantula coepto intenderet scrutinio capillorum, efferatur in illam bestia truculenta, eiusque vultum suo vasto hiatu concludens, praedam portabat ad sylvam. Surgit protinus mulier stupefacta et sanctae Clarae memor, clamitat, dicens: Succurre, sancta Clara, succurre; tibi in hac hora puellam istam commendo. Ipsa denique, mirabile dictu, quae lupi dentibus portabatur, contra lupum invehitur, dicens: Portabis me tu latro ulterius, tantae Virgini commendatam? Qua invectione confusus, puellam statim in terra molliter posuit, et quasi latro deprehensus, festine discessit.

62 Residente autem in sede Petri clementissimo principe domino Alexandro IIII, viro totius sanctitatis amico, qui et Religiosorum tutela et Religionum firma erat columna, dum horum mirabilium relatio curreret, et de die in diem fama virtutum Virginis latius insonaret, canonizationem tantae Virginis ipse iam mundus cum desiderio expectabat. Dictus denique Pontifex, tantorum turba signorum quasi in rem insolitam excitatus, de canonizatione eius una cum Cardinalibus coepit habere tractatum. Committuntur personis solemnibus et discretis examinanda miracula, vitae quoque magnalia discutienda traduntur. Invenitur Clara, dum viveret, omnium virtutum exercitio clarissima; invenitur post transitum veris et probatis miraculis admiranda. Die enim ad hoc statuta, cum coetus Cardinalium convenisset, Archiepiscoporum et Episcoporum conventus adesset, Cleri concio ac religiosorum, sapientum quoque et potentum plurima multitudo assisteret, summo Pontifice illud salubre negotium in medium proponente, ac Praelatorum iudicium sciscitante, universi prompto favore propensius annuentes, Claram dicunt clarfficandam in terris, quam Deus clarificavit in excelsis. Instante vero die migrationis eius ad Dominum, duobus annis ab ipsius transitu revolutis, Praelatorum et totius Cleri multitudine convocata, sermone quoque praemisso, felix Alexander, cui haec a Domino fuerat gratia reservata, cum celebritate permaxima Sanctorum cathalogo Claram reverenter ascripsit, festumque eius solemniter, in tota Ecclesia celebrandum instituit, atque ipse primus cum tota: Curia solemnissime celebravit. Acta sunt autem haec apud Anagniam in ecclesia maiori, anno dominicae Incarnationis MCCLV, Pontificatus Domini Alexandri anno primo; ad laudem Domini nostri Jesu Christi cum Patre et Spiritu Sancto vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.